Mamako

    Kamar kullum, Kano ta tashi da zafi—zafin juma’a. Amma maimakon ta ci gaba da taku kamar yadda ta saba, sai ta jirkita daga gwadaben gabaɗaya. Gizagizai suka kumbura lokaci guda, iska ta yunƙuro daga gun da ta je rangadi, da sauri, cikin hanzari, domin ta kawo shelar zuwan wannan baƙo—har yanzu ruwa baƙo ne a Kano, har yanzu ba a saba da saukar shi ba.

    Ruwan Kano. Lokaci guda aka soma shi a yau. Kamar dai yadda wannan ruwa yake kasancewa; da yayyafi ake soma shi, cikin daƙiƙu waɗannan ɗigon da ke sassarfa ke sauyawa izuwa masu tsere—masu rige-rigen ƙarasowa ƙasansu. Suna masu gwajin wanda zai riga wani sauka bisan duniya, da mutanenta, da ababen da ke cikinta, ba tare da sun tausaya wa waɗanda ba su samu mafaka ba. Ba tare da sun raga wa gidaje da tubalan da suka yi laushi ba. Ruwan Kano—ruwan sama—ba don tausayin mutanen duniya yake saukowa ba. Saukowa kurum yake. 

    Ƙarar rufi, kamar kullum, ne ke alamtar da zuwan wannan baƙo gurina. Sai kuma kakkausar bugun da labulaye kan yi wa kusurwar tagar da aka kafa su a kai. Sai kuma ƙura, wasu lokutan. Amma dai, kamar yadda na faɗa a baya, kusan kowane lokaci ƙarar rufi ne ke alamtar da zuwan wannan baƙo.

    Tun da aka soma ruwa da yammaci nake waje ina kallon yadda iska da ruwa ke sharafin su babu mai iya hana su: yadda suke ta fyaɗar bishiyar ceɗiya da jerin bishiyun durumin da ke a gabashin fafarandata, tare da karakaina da su—su yi nan, su yi can, ba tare da sun san wajen zuwa ba. Iska na nata, ruwa na nasa.

    Amma kuma bishiyun na buƙatar ruwan. Idan babu shi rayuwarsu gimtsewa za ta yi. (Ban san me nake son faɗa ba. Ko kaɗan. Falsafa ce da ban yi niyyar fahimta ba, ko rubutawa ba. Alƙalamina ne ya rubuta. Ko tunanin hakan ban yi ba. Ɗan nema!)

    Kamar dai yadda ruwa da iska suka sanya bishiyun nan bulayi, ni ma haka na kasance. Lokaci guda na gan ni a durƙushe a matattakalar da ke kallon ƙawanyayyu, hudaddun tubalan sashen maƙwabciyata. Na ɗauki tsawon lokaci a tsugunne har sai da na tuna da cewar na bar waya a nawa dandamalin benen, haɗe da sanin yayyafin zai iya kai wa wurinta, sannan na tashi.

    Farat ɗaya kuma sai ga ni da riga sanye a jikina. Sai kuma ga ni a saman makarin ƙarfen da ke daura da madafana. Sai kuma ganin kaina na yi a ƙasa na buɗe ƙofar gida. Ruwa na ta sauƙa a kaina, amma haka na tsaya a baƙin ƙofa: ƙafa ɗaya a saman dokin-ƙofa, ɗayar kuma a cikin gida; jiki kuwa jingine ga ƙofar. 

    Iska mai ƙarfi ake ta yi ba ƙaƙƙautawa. Rigata ta yi ta kanannaɗewa ta warware na tsawon lokaci, har ta gaji. Da taimakon ruwan da ke dukan ta ta samu ta manne da fatar jikina. An ta ruwa, kuma ruwan ya ci gaba da fyaɗar jikina. Ko na ce sumbatar jikina. Don ni abin da na ji kenan; a daidai wannan lokaci. Kowane ɗigon da ya sauka a kaina ya baƙonci jikin da ya saba da shi ne, ya zo gaisuwa ga abokin da ya sha haɗuwa da shi ne. 

pinterest

    Haka dai na tsaya na tsawon lokaci yayin da idanu ke kai-komo tsakanin allunan bakin titi; izuwa motocin da ke ta feshe su da ruwan da ke saman titi; har izuwa masu giftawa a babura, ko a ƙafa, da masu fakewa a shaguna. Zuwa wasu lardukan da na mance da su, waɗanda sai dai na tariyo ƙamshinsu. Ƙamshin ƙasa. Ƙamshin jar ƙasa. Ƙamshin gonar masara a bayan gida. Ƙamshin gida.

    Ruwa na ta sumbatar jikina yayin da ni kuma na rungume shi na ƙi sakin sa. Yayin da ya ci gaba da ƙwanƙwasa ƙofofin shuɗaɗen lokaci. Wasu su buɗe, wasu kuma su ci gaba da kasancewa a rufe. A duniyar zahiri kuma, ni ne dai a bakin ƙofa, ina mai rera waƙe da gunjina, waƙen da ban san a ina na san ta ba.

    Da rayi ya gaji kuma sai tsintar kaina na yi a farfajiyar gida (ai dama can a farfajiyar nake) ina mai tsalle tsakanin na’ukan intaloki, zubi ɗaya a lokaci ɗaya. Da na gaji kuma sai na dinga dangwalar ruwa ina mai kamanta zane a jikin ƙofa. Na zana alamar murmushi, sai dai ɗigon ruwa ya sanya alamar ta koma ruwa biyu: ga dai murmushin a bayyane, amma a saman fuskar, ɗigon hawaye ne ke ziryowa daga gulbin idanuwa.  

    Yau na gano cewa na iya zane. Don kuwa na zana ruhina, a yau!

Alhassan Maibasira                                                                                                                     8:38pm
12/06/26 

Fatana

 

Fatana shi ne a ce, ga ni, ga ki, ni da ke, a cikin madafa muna haɗa shayi. Ki ɗan tsoma ganyen na'a-na’a, ni kuma sai na ɗan watsa kanumfari, ki ɓantari citta ki cilla, ni kuma na ƙyasta mana wuta. Muna zaune muna taɓa taɗi, kina ba ni labarin ƙamshin turaren daren amarci, a haka har ya tafasa, mu juye a tambulan sannan mu dawo mu yi zaune tsakar gidanmu. Ga bishiyu sun mana rumfa, ga sautin ƙoton agwagi ga kukan carar ƴan tsaki, ga magunanmu suna ɗawafi tsakaninmu, sai su wuntsila can sai su mirgina can, kina kallon su kina dariyarki. Ke dai ranki na son mage, ni kuma raina na ƙaunar ki. Rayuwa ce mai sauƙi ni da ke muka shirya, babu tarin burika a cikinta, amma akwai so, akwai ƙauna, akwai aminci, nutsuwa, walwala, nishaɗi, bege, muradi, kewa, ƙulafuci, sannan akwai ni, kuma ke ma akwai ki. 

Wace rayuwa ce za ta kai wannan farin ciki da sururi a zuƙatan masoya? 

Fatana shi ne mu kasance a hakan har abada. Ba tare da mun yi magana ba. Muna kallon ruhikanmu a yayin da ruwan sama ya soma sauka kaɗan-kaɗan, yif, yif, yif. Iska mai cike da ni’ima na ɗan kaɗawa a sannu-a sannu. Mu ci gaba da shan shayinmu. Idan ya ƙare mu shanye na cikin bakunan mu. Ina nufin, ko da yake dai, shi ke nan... To amma kuma mene don kin sumbace ni, mene a ciki don kin sha da ni daga gulbinki ke ma kin tsotsa daga tafkina? Ai so ne ke sa a sumbaci ƙauna. 

Abin nufina, fatana shi ne a ce idan mun ƙare wannan da yamma, a lokacin da rana ta je neman masoyinta, ni da ke, za mu karkaɗa haɗin kofi ɗinmu, mu haɗa ruwan kofi sannan mu haye saman farfajiyar benenmu. Muna masu kallon rana da kyawun launinta, ta ɗan yi ja ta ɗan yi shar, tai fatsi-fatsi, ta yi fes abar ƙayatarwa. 

Fatana, ya kasance ke ɗin ma'abociyar shan shayi ce. Don ni da shayi nake rayuwa. Idan babu shi sai ke to duk ɗaya. Don akwai shayi a saman harshenki. Kanumfari uban ƙamshi  na can haƙarƙarin da ke kusa da gurun wuyarki. Akwai ɗanɗanon ruwan shayi a kowace gaɓarki, kusan duk ganyayyakin shayi a katararki suka turke. Akwai komai a cikinki, wannan laɓɓan da ma harshenki. Zo zauna na ƙwanƙwaɗi shayinki. I, na sani sarai da zafi ai, to ai ke ɗin ce mai zafi. Zazzafar masoyiyata mai tururi! Fatana shi ne, idan kika kasance ke ɗin ba ma’abociyar shan shayin ba ce, za ki ba ni dama na shanye ki, bi da bi, gaɓa da gaɓa, a sannu-a sannu. Ina mai lasa, ina kwasar daɗin shayin da ba ya buƙatar kayayyakin shayi. 

Fatana a ce kina karance-karance. Kuma kina iya karance-karance. A ce ga mu nan da safiya, gari ya ɗan fara haske kaɗan, rana ba ta kai ga fitowa ba. A ce ga mu nan a kan kujera, ɗaya a bisan cinyar ɗaya, kina karanta mini daga cikin littafan ruhinki, wai ga ni na sukwano a farin doki, na sha naɗi da amawali, ga alkyabba bisana, hannuna da damin fure. Ke kuma kina tsaye, kin ado kin zayyana, taurari sun fito sun reras suna haskaki, tsuntsaye na rera ƙasidarki, kina dakon jirana na ƙaraso a farin doki na ɗauke ki zuwa birnin.... Ni kada ki ba ni labarin zahiri, sun ciƙa ƙarya da ƙarairayi. So nake ki bani labaran duniyarki waɗanda ba sa taɓa ƙarewa. Ki karanto a yayin da ni kuma na lumshe idanuwana ina mai sauraron wannan muryar taki mafi daɗi fiye da ta sarewa. 

Fatana a ce na san ki zahiri da baɗini, shi ya sa zan so a ce muna kallon junanmu da wata idaniyar can ba wannan ba; wannan idaniyar ta fiye hijabai, ba gani take da kyau ba, wata ran ma fa wai sai na sa tabarau. 

Fatana a kodayaushe, a kullum, safiya da maraice, damina da rani, dare da rana, tsakanin bugun zuciyoyi, tsakanin numfarfashi, tsakanin barci da farke, shi ne: na zama koda moɗar gilashin shan shayinki ne, ko kuma ma shayin ma, yadda zana iya ganin cikinki. Ki haɗiye ni, na shige can cikinki nai zamana abi na. Fatana shi ne a ce na gama saninki. Zahirinki da baɗininki. 

To amma ana ko gama sanin masoyi? 

Alhassan Maibasira

March, 2025

Babu Ranar Da Za Ka Gama Sani(n)!

Matafiyi. Tsaya. Juyo. Saurara. Amsa: Ka sani kuwa? Yaya ake sani ba tare da an sani ba? 
Koma. Zauna. Ladaftu. Karanta. Koda ka sani yanzu ai baka sani(n) ba. 
Nutsa. Haƙa. Keta. Ƙwanƙwaɗa. Koda ka ƙare duka ba za ka sani(n) ba. 
Kwanta. Faraƙa. Kalla! Don duk iya iwon ka, ba za ka kai ƙarshen tekun ba. 

Matafiyi! Tsaya! Rage sauri. Tashi daga tsandauri. Koma can kusa da gulbi. Kalla...!

Yi annashuwa. Ɓace. Rasa kanka a duniya. Nitsa. Taso. Kakkaɓe kurar rigarka. Kalli gizagizai. Yi farin ciki. Sabonta murmushinka. 

Don koda ka sanin ai baka gama sani(n) ba.

Matafiyi! Haraƙo. Biɗa. Kar ka tsaya. Koma dausayi. Zauna kuma. A'a, tashi. Koma tsandauri. Lasa zumar maɗaci. Ɗanɗana maɗacin zuma. Yi shiru! Lula. Kar ka tsaya. Kai can kusa da ƙursiya. Tambaya. Ba amsa? Yi shiru! Tambaya kuma: 

Yaya ake sani ba tare da an sani ba? 

Yi shiru! Saurara: Mene ne sani? Wane ne ya sani? Wa ke tunanin ya sani? Ni ne Masani! Duk wanda yake tunanin ya sani, ai bai sani(n) ba. 

Kai? Kai Wa? 

Ni da nake a kai. Ni ɗin da Na san komai tattare da kai. Ni ɗin da nake Ni, kuma babu wanda yake Ni. Ni ɗin da sani ke zama a Ni. Samaniya ta tsatsafo da yayyafinsa — daga gare Ni. Ni. Ni. To wai shin ma waye Ni?

Kai ne Masani. Ni ɗin ai ban sani ba. Wai shin to: yaya ake sani ba tare da an sani ba? Kar Ka ce baKa sani ba, don na san Ka sani; shi ya sa nake so Ka tsam mini. 

Yi shiru, Matafiyi! Amsar na gun ka tun-tun-tuni. Kuma baka sani ba. Ashe Shi ɗin ne Masani. Kai ɗin ba kowa ne ba. Koma ka karanta. Ci gaba da karatu. Haƙa. Ɗeba. Ƙwanƙwaɗa. Ɓace. Don ko da ka sanin ma ai ba ka gama sani ba. Wai ma, me ake so a sani ne? Soyayya? To me ya kai ka samaniya? Zo bakin gulbi kai ɗaya. A nan za ka tarar da shaya tana ɗiban ruwa a baki don ta tsam wa ƴaƴanta da ke bishiya. “Yaya ta sani ita, tun da ai — kamar— ba ta sani ba?” Ashe amsar na cikinka tun-tun-tuni. Ashe kai ne baka sani ba tun-tuni. Koma ka karanci duniyar Matafiyi, koda ka ma yi hakan, ba za ka gama sani ba!

Alhassan Maibasira

22/07/25

Kai-komo Tsakanin Duniyoyi Biyu

Jiya na tattauna da taurari. Zance marar tsawo. Cikin ƙiftar idanu. Na kalle su suka kalle ni, sai na zanta da su. Ban san me muka tattauna ba. Amma na san da cewa abu ne muhimmi. Kamar nauyin ganin shudewar rayuka da dama. Da nauyin ganin gilmawar lokaci da ya ratayu a kansu. Da kuma sirrikan da bil'adama suka ɓoye a cikinsu — a duk lokacin da suke kallonsu, a cikin dare mai yalwarsu. Sai dai kuma ban zanta da su ba. Ni na wassafa hakan a raina. Ba su ma san da duniyar nan ba, ba su ma taɓa jin sunanta ba. Shi ya sa ban son zahiriyya - don babu abin da ke fitowa daga ita face uƙuba. Uƙuba mai tsanani, mai bala’in firgitarwa. Gwamma ƙaryar da za ta sanya ni nai rayuwa cikin lumana da gaskiyar da za ta iya hana ni rayuwa gaba ɗaya.

Saboda ina son rayuwar nan. Duk da yake ba ta damu da ni ba. Amma ina son ƴaƴanta. Misali, na yi bakancen gaida bishiyu da tsuntsayen da hayyaci ya riska — da idanuwa ma su ɗauke da kuramen kalmomi. Ina son wannan rayuwa, don ko ba komi ina ganin filfiloli a cikinta. Hakan ya wadatu gare ni. Shi ya sa ban son a ce min bishiya ba ta san da zama na ba. Bishiyar da nake gaisarwa a duk lokacin da na gitta ta ko na gitta kyawawan furanninta da rassanta. A'a fa. Bishiya ta san da zama na. Kuma tana iya amsa gaisuwata. Kalli rassanta na karkaɗawa. Dubi yadda suke rausayawa. Kai, ina son wannan rayuwa!

Rayuwar kuma za ta ci gaba da gudanuwa ba tare da ta kalli tsammatsin da ta jefa ni ciki ba. Za ta ci gaba da tafiya ba tare da waigawa ta kalli kusurwar ƙungurmin dajin da rayi ya maƙale a ciki ba. Ba za ta dawo ba kuma ba za ta sa guguwa ta ciro ni ba. Amma kuma ɗaya daga cikin ƴaƴanta — wato maƙyallu, na ta haskaka mini rayi a cikin dajin. Kuma ina jin, a lokacin da ya ke hakan, babu abin da ya kai hakan matsayi a rayuwata. Ji nake yi tamkar a nan, a daidai wurin, daidai lokacin, rayuwa wata halitta ce da zan iya yin abin da na tsana, na ƙi abin da nake so, domin ta! Duk da yake ina ƙungurmin daji, mai yawan namun daji ma su ban tsoro. Amma tartsatsin hasken maƙyallaye ya baɗe mini ruhi na kasa ganin duhun da ke zagaye da ni. Shi ya sa nake son rayuwa nan. A duk inda kake za ka iya riskar maƙyallun da zai haskaka maka ita...

Jiya ban zanta da taurari ba. Ƙarya nake maku. Na yi tunanin cewa na tattauna ne da su sai na rubuta hakan a wannan takardar. Ita kanta tawadar ta san cewa ƙarya nake yi (wata ƙaryar ma) shi ya sa take ta rangaji tamkar wadda aka wurga a tayil mai tsantsi. Kun ga, matsalar kasancewa ƙasurgumin mai mafarki ke nan; sai ka rasa mene ne zahiri da baɗini. Ba wai kuma don baka san su ba ne. Haka kurum sai su ɓace maka na wani ɗan lokaci daga bisani su dawo. Amma tabbas ina son wannan rayuwa, kuma domin kyawawan ƴaƴanta da ta barbaɗa a ko'ina ne. Wannan ita ce gaskiya. Wata gaskiyar kuma ita ce: na tsani rayuwar nan!

Alhassan Maibasira

11/12/25

Wannan Itaciya Da Ban Sani Ba

A halittun Ubangiji akwai wadanda ban sani ba

Wadanda muka sani ba mu sani ba

Da wandanda ba mu sani ba

Kuma ba za mu taɓa sani ba

Kamar dai itaciyar nan da ban sani ba

Ga ta a tsaye ƙiƙam tana rausayawa

Ga furanninta, ɗoraye, na karkadawa

Ga ƙamshin ganyayenta na mamayewa

Ga kaɗawar rassanta na ƙayatarwa

Ga fatsin-fatsin rana na ta ratsowa

Ga tsuntsaye ta ko’ina na ta wilkitawa

Ga daddaɗar sautinsu mai dulmiyarwa

Ita wannan itaciya da ban sani ba

Ta ciyar da ni daga dausayinta ba ta sani ba

Na cika maƙil har na nemo taskar alkintawa

Ita wannan yar itaciyar da ban sani ba

Furanninta kyawawa sun yaɗo a farfajiyar zuciya

Ban santa ba. Bai kuma zama lallai na san ta ba

Nan da wasu daƙiƙu ma ba lallai na tuna ta ba

Ba sai mun san juna ba za mu yi musayar taskar kauna

Ba sai mun fahimci juna ba za mu so juna

Ba sai ta tsam mini daga ƴaƴanta ba zan yabe ta

Ba sai na yi mata ban ruwa ba za ta ƙaunace ni

Ba sai launukan sun zam ɗaya ba za mui so da ƙauna 

Ba sai kamanni da zanen fuska sun zam daya ba

Ba sai muna iya gane zantukan juna ba ma

Kalolin bakan gizo ba sa gwaraye juna ai

Kuma hakan ba ya hana su rike hannun juna

A halittun ubangiji akwai wandanda ban sani ba

Amma, duk da ban san su ba

A ruhina, akwai wannan son da na ajiye domin su

Duk da ba su san ni ba, ba su kuma san 

Da wannan ajiyayyar son ba

Alhassan Maibasira

08/12/25 

Tsakanin Haske da Duhu

Lokaci kaɗan sai hasken makomar wannan ƙasa ya baɗe mini ɗakina. Lokaci guda kuma sai ya janye, ya daina kwaranya a dausayina. Ƙasar nan tamu ce, ita kaɗai ce gare mu, amma a yau na kasa shaida ta; na kasa gane kalar mayafinta. Wasu daga cikin ƴaƴanta na dunkule shara a hannu, su watsa ai ta rububinta. Su damtse mana yatsu, su mika mana azurfa mu yi ta yabonsu. Yau sukuni ya yi ɓatan dabo a sarari ya koma can inda rana ta kwanta. Yau babu mai kallon kwanciyar rana ballantana ma ya yi tunanin sukuninsa — da ke can tare da rana, yana dakon komowar sa. 
Haske yakan tuna mini da ƙauna, duhu kuma ya kusanto ni ga wutarta. Haske da duhu na tasaruffi a zuciya, su suka turniƙe sararinta. Yaushe za mu samu sukuni a can sadarin rana to? Yaushe duk abubban za su rikiɗe ya zam hadarin ya kau? Yaushe ruwan za shi sauko; ƙasa ta fid da ƴaƴanta? Ƴaƴaye kyawawa masu yabanyar zaman lafiya. Yaushe ne makomarmu za ta haska ta bayyana mana da lambunta? Da ke ɗauke da shukoki iri-iri masu kalar lumana? 
Ƙasar nan da zafi da ƙunci. Sannan an ƙi ba mu mafaici. Idan muka je nema sai fa maɗaci. An damƙe mu an barmu da ƙirci. Ƙasar nan da ƙuna a ƙalbi, ƴaƴanta ba su da sukuni, zuciyoyin kowanensu da rauni, da ke shiga har cikin rai yai mulki. 
Bishiyar Gamjin ta fara mutuwa, rassanta na ta bushewa. Mikiyoyin na ta rage yawa. Zakunan ga su a na ta bindigewa. Taurari mahaskaka suna ta rage yawa. Hayaƙin ƙunci a ko'ina na turniƙewa. Amma, har yanzu, rana na fitowa: hadari na haɗuwa, iskar hunturu na kaɗawa, yayyafi na saukowa (a hankali amma).
Duk da yake kududdufin ya kusa bushewa, rijiyar na ci gaba da cika da batsewa. Duk da yake hasken na janyewa, akwai ranar da za ta kuma dawowa. Duk da yake malam-buɗe-littafi na ta ɓacewa, akwai tsuntsayen da ke shilgawa. Duk da yake gangar ta kuma fashewa, kiɗar na fa canza wa. Duk da yake duk abubban da nake ta faɗa hasashe ne, ba a raba ɗan Adam da wassafawa! Saboda ƙasar nan dai ita kaɗai gare mu, ba mu iya sauyawa. Saboda ƙamshin turarenta a jikkunanmu ba shi taɓa nasuwa. Saboda bugun zuciyarmu na tafiya ne a bisa tsarin wannan uwa. Saboda a duk sanda muka tsinci kanmu a rana ita ce ke zame mana inuwa. Saboda ko ina aka binne mu, ƙarshe ruhinmu shigifarta zai kuma dawowa. Saboda ita ce mafari kuma ita ce kushewa! Saboda ko ina za mu, alƙiblarmu na a gidan wannan tauraruwa. 
Idan muka ɓace a saharar rayuwa, ita ce za ta nuna mana hanya mafi karɓuwa. Idan muka gaza samun ruwa a saharar, ita ce za ta zo ta yi mana ban ruwa. Ita ce mafakar matafiyi idan ya ya yi nitso a ƙangin damuwa. Ita ce mai ceton sa idan ya dulmiye ya kasa fitowa. Wannan ƙasa ce komai, kun ga dole matafiyi ya ci gaba da tarairayar wannan uwa. 
Haske za ya iya dawowa, duhun zai iya yayewa — tamkar giza-gizan da hannu ba ya iya taɓowa, tamkar murjanan kalmomin da ke da daɗin furtawa, tamkar sanyayyar iskar asubahin da ke sanya annashuwa. Tamkar... Tamkar... Tamkar ita. Ita ɗin dai wannan uwa!
Alhassan Maibasira 
11/08/25

Idan Na Zamo Darbar Fure, Shin Za Ki Iya Zama Filfilon So?

Ita zatiyyar so idan ta yi nasarar bayyana haskenta ga masoya ance sukan rikice. Wasu ma sukan makance. Wasu kuma sukan zamo darbar fure da filfilo. Shin idan na zamo darbar fure za ki iya zama filfilon so? Sai dai rayina ba zai so a ce kina sauka a furanni kala-kala ba. Rayina zai so a ce a guna kaɗai za ki tsaya. Kamar dai filfilolin da kan sauya kalolin fukafukansu saboda tasirin furanni da ganyayyakin da ke gudanuwa a rayuwarsu. Ni ma, haka na ke so na zamo gare ki.

Amma kuma, darbar da ke ɗauke da sinadarin so na iya bugarwa ai, ban son ki soma layi a saman iska ki faɗa hannun gizo da ƙoƙi su yi kalaci da ke. Ko kuma ki fara rausayawa ƙarshe ki rikiɗe ki dawo bil'adama ni kuma na ci gaba da zama a ke. Ni zan iya jurar haka na tsawon zamani. Ke fa? Filfilo kan bayyanar da irin ƙaunar da ke a kushewa marar lamba a zuciya. Filfilo kan haske hasken ƙauna a dausayin masoya. Yakan sanya walƙiya ta bayyana a duhun idaniya. Shafukan ƙauna kan buɗu a duk lokacin da fukafukinsa ya kaɗa...

Ko dai mu zama filfilolin ne a tare? 

Ni da ke, filfiloli biyu a sararin sama. Mu tanɗo manɗon darbobin ƙauna mu tanɗa wa junanmu. Ƙarshe dai zafin so ya narkar da mu, mu rikiɗe mu zamo darbobin so. Sai mu ci gaba da ƙawatar da duniya da mazaunansa masu tafiya da saƙar zumar ƙauna a rataye a wuya!

Alhassan Maibasira 

09/10/25

Jariran Taurari

So samu, a samu malam-buɗe-littafi; kore mai zanen jariran taurari, ya taimaka ya buɗe mana shafukan rayuwa — ko rayuwa ta yi haske. Ga ki sanye da riga koriya, ga shi da fuka-fuki mai walƙiya. Ga ki mai zubin yaƙutiya, ga shi mai buɗe ƙofar hasken zuciya. Zo mu buɗe shafukan so da ƙauna. Zo mu wilkita mu biyu a samaniya.

Mu rikiɗe mu yi ta tsalle a saman itaciya. Mu tsaga, mu fasa, mu tanɗa wa junanmu zaƙiya. Mu yi waƙa irin ta zabiya, ta gwauraye duk ko'ina a nahiya. Mu ƙone fuka-fuki a lokaci ɗaya, mu narke mu wuce samaniya.

Idan muka ƙare sai mu dawo duniya, ni a fure ke a ranata - tauraruwa. Ki haska mini hasken ƙauna, na buɗe zuciya domin na samu karɓuwa. Ki ƙawata mini duniya, na kasance mai miki addu'a zinariya: “na gode na gode sarauniya; kin cire mini duhu, kin ƙawata duniya.”

Idan lokaci ya yi sai mu dawo a bil'adama. Mu yi rayuwa irin ta sarki da sarauniya. Mu samu malam-buɗe-littafi guda ɗari ba ɗaya, domin su ci gaba da ƙawatar mana da duniya. 

Tunda labarinmu ba ya taɓa sabkuwa. Tunda soyayyarmu ba ta taɓa nasuwa. Tunda ƙauna ba ta da ranar ƙarewa, tunda a wannan fagen babu batun rabuwa, tunda akurkin ba ya taɓa zama kushewa, to ai kin ga dole mu ci gaba da rayuwa!

Ke ɗin mai riga koriya, maƙwaƙwafar da ke tono zumar ƙauna. Ke ɗin mai daɗaɗa dausayin zuciya, walƙiyar da ke gilma wa a samaniya!

10/08/25

Da Kuma Akwai Wannan Lumanar Da Ba Za A Iya Fasalta Wa Ba

Da akwai wannan lumanar da bawa kan riska yayin da ya tsinci wannan littafin da ya yi shekaru yana nema a wata ƙurya a cikin ma'adanar taliffai. Duk yadda wannan bawan zai yi kuwa, ba zai iya sa ta a gurbin da ya dace da ita ba.

Ko da zai ce: ya ji wani abu a cikinsa tamkar an kuma haihuwarsa. Ko kuwa: zuciyarsa ta fid da fuka-fuki ta lula samani inda ta zauna tare da rana har ta narke. Ta gwauraye da iska. Ta zama marar nauyi. Ta tsaya cak. Ta yi ta ruri, gunji, tana neman mafari. Ko da zai ce: ya kasance tamkar lokacin da aka halicce sa — kafin a sanya so a cikinsa; kafin ransa ya samu hankali. Wannan lumanar da ya riska tsakanin hankali da rashin hankali. 

Ko: ya ji kamar ya mutu baicin yana raye; kamar duniya kowa ya mutu sai shi kaɗai; kamar a samaniyar ma babu giza-gizai; kamar farin cikin mahaifiyarsa lokacin da ya fara kiranta da ‘Mama’; kamar irin walƙiyar da ya bayyana a idaniyarta a san da ya fara ta-ta-ta. Irin tagomashin da ke wanzuwa yayin kallon fuskar masoyiya. Irin yabanyar da ke fitowa daga ƙalbi a yayin kallon murmushin masoyiya. Irin macewar da rai ke yi a lokacin da ya ji ƙamshin turaren masoyiya.

Ko ko ma: ya ji tamkar matalaucin da ya riske alatu a kogo, ko kuwa ma mai karayar arziƙin da arzuƙansa suka dawo. In ya so ya ce: ya ji kamar yaron da ya soma ɗanɗanar romon ilimi: garɗin sa, zaƙin sa, mai yawan sukari. Annashuwar da ke ɗarsuwa a rai idan ya amsa tambaya daidai; Iskar da ke wantagaliliya da kafatanin tunaninsa a yayin da ake tafa mai; rijiyar shauƙin da ke ta amayar da wuta a maimaikon ruwa; yanayin da ya tsinci kansa a lokacin da rayuwa ta lasa masa zauƙin da ke a miyar ilimai.

Duk waɗannan ba za su bayyana iya girman yanayin da ya shiga ba. Duk waɗannan ba za su haska wa makaranci iya tumbatsar da ɗan ƙaramin dunkulen da ke a ƙirjin bawan nan ke yi ba. Duk waɗannan sai dai su kwatanta wa mai karatu iya budum-budumar da bawan nan ya yi a cikin kogin farin ciki.

Kuma ya tsinci kansa a wannan yanayin ne a wata ƙurya, wadda haske bai wadata ta ba, wadda ƙura ce ke ƙawata ta, wadda aka daɗe ba a leƙa ta ba. A can wani ɗan ƙaramin ɗaki mai ɗauke da tulin litattafai.

08/07/25

Sihirtacciyar Salka

Akwai wasu halittu da ke nasarar killace rai a matsayin ruwa su sa shi a salkarsu. Su ba sha za su yi ba, ba kuma fito da ran za su yi ba har sai sun kai madakatarsu. Sai su zubar da ruwan walau a ƙasa ko a cikin randar gidansu. Idan ya ci sa'a suka saka shi a randar, to ba ƙaramin farin ciki zai yi ba, saboda ko ba komai: zai sirku da ruwan gidansu, za su tsotsa daga sinadaransa, zai kuma dinga jin sautin muryarsu, da ma ƙamshin turaren su. Zai kuma shige can cikinsu. Zai iya tagomashi da sirrikan da ke kwance a cikinsu.

Idan kuma watsar da ruwan suka yi a ƙasa, sai ya yi ta ratsa yashi da tsakwankwani; tsutsosi da ƙananun halittu; aljanu har ma da ɓurɓusan ƙasussan bil'adama da dabobbi; ƙasashen zamanin da da ƙasa ya rufe; kududdufai da ma’adanar kayayyakin alatu; har ya isa inda zai haɗu da sauran rayuka kamar sa, inda suke zaune a daira, ƙafafun kowannensu a tankwashe. Suna masu karatu daga wani littafi — mai kama da littafin so.

Abin mamaki kuwa, duk cikinsu, babu wanda ya san sunan halittar da ya haɗu da. Babu wanda ya damu ya san sunanta. Kawai makillaciyar ransu ce suke so, ita ɗin da ba ta da suna.

Su kuma waɗannan halittun ba su ma san da sun yi hakan ba. Ƙila murmushi suka yi kawai, ba su san da cewa a take rai ya narke ba; saboda zafin wannan murmushin a gare sa. Saboda tsananin farin cikin tozali da wushiryar makillaciyar ransa. 

Ƙila kuma kallon sa suka yi da waɗannan idaniyar ta su, wandararru, masu kama da rana a tsakiyar sahara, sai ransa ya fara amon wutar ƙaunar wannan idaniya; ya kasance mai fata ya zama ko da ruwan idaniyar ne — sai kuma ya zama! Amma maimakon ya ƙare a idanunta sai ya gan shi a salkarta. Amma kuma ita ke riƙe da shi a hannunta. Hakan ya wadatu a gare sa!

Ƙila kuma kiran sunansa ta yi, sai kawai ya ga ransa ya fara fiddo da fuka-fukai. Ransa ya zama kamar wani mala'ika. Ya yi ta harbawa sama har ya cimma zara ya zauna a bisanta. Sai ya narke. Sai ya zamo ruwa. Ya sulalo daga sama ya shige cikin salkarta.

Akwai wasu halittun da ke ƙona rai, su narkar da rai, su zuzuta rai, su haukatar da rai, su kuma makantar da rai. Yadda suke so — duk da yake ba lallai da sonsu ba, amma shi rai bai damu da wannan ba.

Akwai waɗannan halittun a ko'ina. Kuma a koyaushe idan na haɗu da su, sai na zame ɗaya daga cikin nau'kan ruwan salkarsu. 

17/06/25

Matafiyan Tsuntsaye

Akwai mutanen da suka kasance kamar tsuntsaye matafiya; sukan shigo rayuwar mutum lokaci guda — na lokaci ƙalilan. Kamar matafiyan tsuntsaye, sukan yi sheƙarsu a rayuwar mutum su yi ta rera masa waƙoƙi — su warkar da ciwukan zuciyar da ya addabe sa, su gyara masa rayuwarsa. Abubuwan da ba ya yi sai ya fara; idan ya faɗi su tayar da shi, idan ya kuskura hanya su dawo da shi bisa tafarki, idan ya nemi shagala su watsa masa ruwa don ya tashi. Idan ya nemi ya ɓata, su nuna masa hanya, duk ta hanyar waƙoƙinsu, waɗanda suke rerawa a kodayaushe. 

Kamar matafiyin tsuntsu, sai ya yi tafiyarsa ya bar sheƙar a saman bishiyar. Babu kowa dai a kai, amma a duk lokacin da mutum ya ɗaga kansa sama, zai hango gidan wannan tsuntsun da ya sauya masa rayuwa. Ba lallai ya kuma dawowa ba, ya tafi kenan. 

To haka Malam Jamilu ya zame wa rayuwata. A daidai lokacin da na gaza gane ina na dosa, sai ya yada zango a bisa bishiyata, ya yi ta rera mini waƙoƙin adabi, tarihi, da wasullan Hausa. Ya yi ta ciyar dani daga tsirran ƙasar Hausa. Idan na kishingiɗa ya taso ni, yace mini na je na nemo masa ciyayi domin mu tada baƙi. Neman ciyayi kam dama na bani wuya, amma duk da haka bai saduda ba. Akwai fa bishiyu da dama a wannan jejin, amma ni kaɗai ya horar fiye da misali. Ni kaɗai nake jin haka — kusan kowa yana sauraren waƙoƙinsa kuma yakan aike su domin su nemo ciyayin. 

A lokaci ƙalilan, bishiyata ta fara rassa, da kaɗan, da kaɗan furarruka suka fara fitowa. Sai dai an ɗau tsawon lokaci kafin bishiyar ta fara ƴaƴa. Lokacin ya bar shingen mu. Idan ma yana dajin baya kusa damu. Ni kuma saboda wautata sai na mance da shi, na ƙi na biɗesa. Na ƙi na tambayi ƙwari da tsutsosin da ke ƙarƙashin ƙasa ko sun taɓa ganinsa. 

Yau dai bishiyar ta fara ƴaƴa — haka nake tunani. To saidai, ashe ba zai taɓa riskar ƴar bishiyar da ya raina ba da kansa. Yar bishiyata da ya rera wa waƙe, ƴar bishiyar da ya zame wa fitila a cikin duhun dare. Yau ba zai gansu ba, yau ba zai taɓa dawowa bisansu ba. Ya tafi kenan, ashe ba zai kuma dawowa ba. 

Akwai mutanen da suka kasance kamar matafiyan tsuntsaye: sai su haskaka alƙaryar mutane da zatinsu, su yi ta shawagi a bisansu, su ƙayatar da duniyarsu. Sai kuma su tafi, za su dawo? Ƙila.... Wasunsu kuma sun tafi kenan. Sheƙarsu na nan dai, hakana tasirin su ga rayuwar mutanen alƙaryar. 

Irin waɗannan mutane ba sa mutuwa, ko sun mutu da akwai ɓurɓushinsu a jikin kowanne. Da akwai baitukan waƙoƙinsu a dashe a ƙalbin mutane. Da akwai ƙarin harshensu a bakunan mutane. Da akwai garɗin koyarwarsu a dasashi da ma saiwar bishiyoyi. Kogunan alƙaryar kam za su ci gaba da ɗaukar wasulla da baƙaken da suka taɓa suɗaɗowa daga waƙoƙinsu. Irin waɗannan mutane na rayuwa har abada. Irin waɗannan mutane ba sa mutuwa.

Allāh Ka gafarta wa bawanKa; Ya kasance kamar matafiyin tsuntsu ne a ban ƙasa. Kai ne Majiɓincinmu, Kai ne Mai rahama a garemu. RahamarKa ta baɗe ko'ina. RahamarKa na da tasiri akan kowa. Ka sanyaya masa yadda ya sanyaya mana. Ya yi iya nasa ƙoƙarin wajen kula da bayinKa; wajen ciyar da halittarKa; wajen ɗanɗana wa al'ummarKa daga ilimin da Ka tsam masa; Ka sa ya zama mai ƙwanƙwaɗa daga tafkin rahamarKa, don, koda ƴar ɗigo ya samu, ta wadace shi har abada. Allāh Ka gafarta wa Malam Jamilu, mutum ne salihu da bai son fitnu, ka buɗe masa ƙofofin rahamarKa, domin, ya kasance mutum ne mai kyawawan ɗabi'u.

Marigayi Malam Jamilu (d. June 2025)

Yawon Duniya

Masoyiya, shin za ki iya shimfiɗa 

Mini tabarma a wani sashe na 

Zuciyar ki don na zamna?

 

Ƙafufuwana sun gaji da 

Taku a cikin zuciyarki 

Babu dare, babu rana.

Ba lallai sai kin samo 

Kilishi ba ko kujerar 

Nan mai taushi da laushi.

Kawai soyayyarki nake so 

Ta zame mana tabarma; 

Ni a gefe ɗaya, ke a ɗaya.

Ta ja mu, ta ɗaga mu, ta lula mu:

Mu keta gajimare; mu ratsa ta 

Gangamin tattabaru; mu wuce sinadaran

Numfashi; mu lula mu tafi can inda cida 

Ke koyan tashi. Daga nan, ƙila, 

Sai mu garzaya duniyar taurari;

Mu faɗa kogin da ke bisansu, mui wanka, 

Mu sauya buƙatu, mu kaifafa muradai;

Mu tsaftace soyayyarmu.

A cikin zuciyarki, da zaki yarda, 

Da sai na janyo tabarmar nan bakin teku. 

Mu zamana muna kallon shirgawar 

Kifaye mu kadanmu 

Sai kuma teku.

Da zaki yarda, da sai na baza 

Komata don na kamo kifayen 

Da ke cikinai, kowannensu, na 

Buɗe cikinsu, inda ƙoƙon lu'ulu'u 

Mai ɗauke da soyayyarmu 

Ke ciki a ɓoye.

Masoyiya, so nake kawai na samu 

Aminci a cikin zuciyarki; ki ɗan lasa 

Mini daga tekun ƙaunarki; ki ci gaba 

Da alkinta mana soyayyarmu a cikin 

Ƙokon lu'ulu'u nan mai haske. 

Ƙila wataran, idan muka ƙare 

Yawon duniyar mu, zamu shiga 

Domin mu ga iya girmanta. 

Gare Ki

Wannan saƙo ne da na daɗe ina ta dakon sa. Yau shekaru sama da huɗu kenan rabon da na yi tozali dake, amma a kullum ruhina da ke yake tashi daga barci. Ki na nan sarkafe abin ki. Kina yadda kike so rabin rai. Jiya na jiyo a radio a na ta zabga muhawara kan maza masu kuka, sai dai na murmusa kawai. Ba na ce ba ki taɓa ganin kuka na ba. Kin sha ganinsa, tunda tare muka taso. Ranar da aka haifi ni ma ai kin gani. Amma duk ruwan hawayen da kika gani basa ɗauke da ƙunci sannan basu da ɗaci. Kawai dai ruwan hawaye ne. Ina da yaƙinin cewa kin gani a ranar da muka yi bankwana. Kin ga ruwan ƙwalla na. To amma, wasu lokutan idan na tuna da cewa mutanen da ke zagaye da ni da ɗan dama, sai naji akwai yiwuwar ba ki gane ni ba; ina can ƙurya ko kuma ɗaka, ina ɗauke da hankici ne ko tsumma, bana ce ba nima. Ban iya tunawa ba... Yanzu dai zan ƙaddara cewa baki taɓa ganin ruwan hawayena mai ɗauke da: ƙunci, da-na-sani, kewa, bege, da so ba. 

Abin da kuwa ma ba ki sani ba shine, wannan ne lokaci na ƙarshe da irin wannan hawaye ya tsatso daga gulbin idanuwana. A duk lokacin da na ji ƙwalla na kan so na ji ya ya yake. Kamar kullum dai babu komai a cikinsa. Ba shi da bambanci da ruwan sha. Ruwan rijiya. Kai hatta ma garɗinsa babu wasu ta’ajibbai da ke kewaye da shi. Hakan kuwa yasa ma na daina kukan. Saboda na san koda na yi sa, ba ya ɗauke da wannan garɗin. Wannan ɗanɗanon da na taɓa riska.

Sahiba, kin tafi da wani ɓari na rayuwata da babu mahalukin da zai iya kawo madadinsa. Ƙunci wani abu ne mai ɗaci, amma ya zauna a wani lungu a ruhina ya yi min kane-kane. A ɓoye yake mulkinsa, ta hanyar amfani da wasu shauƙin can daban wajen isar da saƙon sa. Misali, yanzu sai na ji farin ciki ya mamaye ni haka kurum, idan ko nai ƙuri, sai na ga ashe ba farin cikin kaɗai nake ba — shi ne kaɗai ya bayyana; akwai wani abu mai duhun launi a can ƙurya a zaune yana mai kallona, yana murmushi tare da gyaɗa kansa. 

Na kan ji wani ƙara a cikin ruhina wasu lokutan, koda na duba, sai na ga tana fitowa ne daga wani saƙo a can cikin ruhina. Ƙarar dai ba ta da ƙara. Shiru ce ma. Kawai tsabagen shiru ne ya sanya ƙarar fitowa. Wato dai a can cikina akwai wani irin rami kamar holoƙo da babu komai a cikinsa sai shiru. Ban ma ziyarar sa saboda tsoro da fargabar abin da zan buɗe na gani. E, ƙwarai, ni matsoraci ne, ban son ziyarar in da zai kai ni kushewa. Har yanzu ina da muradai da burika dana ke fatan cimmawa, watarana. Na san idan na shiga wannan rami kam da matsala. Ina gujewa matsala duk da yake dai ba zana iya guje masa ba, sahiba. Wannan ramin kushewarmu ne, a nan na binne soyayyarmu. A nan nake fata wata rana kurwata zata shige dan ta sadu dake.

Sai dai kuma ina rayuwa tamkar ba kya tare dani; tamkar babu ɓurɓushinki a komai na; tamkar iskar da nake shaƙa iska ce kawai, ba sinadaran hazon ruhinki ba; tamkar zuciyata na ci gaba da bugawa ne ba tare da taimakonki ba; tamkar rayuwata — a yanzu — ba wanzuwa take a doron tunaninki ba. Tamkar ba ki, sai dai kuma akwai ki a komai na, Sahiba. Tamkar ba ki, sai dai a duk sanda na tuna wane ni — mantawa nake wasu lokutan — ina ganin ki a samana kina mai kallona. 

Wannan abun, wani lokaci, na ci min rai ƙwarai amma da zaran na tuna cewa duk abubuwan da na lassafta a baya, kina da tasiri a gare su, kuma gaskiya ne, ke ɗin ce sinadarin rayuwata, sai na ji sanyi a ruhina. Sanyin na zuwa ne daga gun ki sahiba. Ai da ma kece mai sanyaya mini zuciya. 

A duk lokacin da na yi koda tunanin cewa kina nesa dani sai ruhina ya gargaɗe ni, domin wai zunubi ne mai girma faɗin haka. Wai kina kusa dani fiye da kusancin jijiyoyi ga ɗan Adam. Kuma haka ne fa, ko? Tunda dai ina tunawa da ke a duk sakan da duk minti. Barci ne kawai ke hanani tunawa dake, kuma ai wasu lokutan ina mafarkinki: wai gamu a wani dausayi; ni dake, da ƙaunar mu, muna masu kallon ruhikan mu ba tare da magana ba, akwai murmushi a saman fuskar mu sannan akwai alamar cikar aminci a kowannenmu. Ina sonki, sahiba. Ina tsananin kewarki. 

A nan alƙalamina — da na sato — ya ƙare daƙushewa, kin fini sanin iya adadin kewarki da nake yi. Kin fini sanin iya nauyin begenki da ke a ruhina. Kin fini sanin cewa ina sonki. Saboda haka, wannan rubutun duk domin ni na yi shi. Ke fa ba kya buƙatar sa — kina ganin gaskiya a can inda kike, saboda haka, kin fini sani. 

April,2024

Taurarin Samani

Taurarin Samani

Ba kasafai nake samun kaina a cikin yanayin kaɗaici ba saboda a duk lokacin da na ɗaga kaina na yi duba zuwa ga samani, akwai ababen da ke fitowa daga duniyar tunanina dake ƙayatar da ni. Akwai so, misali. Ina son sa, ina son na yi ta kallon sa. Haka kurum, ba wai don ina so na kasance tare da shi ba ne, ko kusa — wasu abubuwan ganin su daga nesa ya fi, kuma akwai tazara mai yawa tsakanin duniyar tunanina da ta zahirina. Akwai kuma kyawu. Zan iya cewa kusan duk ababen da ke ƙayatar da ni akwai kyawu a cikinsu. Misali, dubi shayi; dubi turirin da ke ziryowa sama daga moɗar shayi; dubi sinadaransa; dubi guminsa da ke jikin shatin moɗar; dubin zatinsa shi karan-kan-sa; Akwai kyawu a shayi da kominsa!

Akwai kuma tarihi, wanda ya kasance mai kawo mini ziyara duk daƙiƙa. Kusan komai na yi, sai na ga ɓurɓushin tarihi a cikinsa. Ballantana, a duniyar tunanina, inda: zamanin da-da ke artabu da zamanin da, masana fikirar da ke artabu da na yanzu, tutar masarautun Hausawa ke artabu da ta Fulani, Gobirawa ke ci gaba da kawo hare-hare Sakkwato da Zamfara, Katsinawan Maraɗi ke kawo sumame Katsina, Buharin Haɗejiya ke bawa daular Sakkwato wahala, musayen zazzafar rubututtuka tsakanin El-kanemi da Muhammadu Ɓallo ke cigaba da kwaranya, Kanawa ke tarbar Sarkinsu Alu bayan Basasa: shi a saman doki, sanye da fararen kaya, mayaƙa a bayansa — bayansa ma a bayansa. Marubuta ke ci gaba da rubutu ba tare da damuwa da duk wannan ba; Sarkin Musulmin da ke shiga ɗaka ya fara rubuta waƙe bayan ya gama fille kan maƙiya. Matar so, ma'abociyar ilimi, Nana Asma'u da ke ciyar da al'umma gaba ta hanyar koyar da su daga ƙoramar iliminta. 

A duk wannan, sai kuma kaga ababen sun rikiɗe sun zama ayar tambaya: “Shin a wani ƙarni nake a duniyar tunanina? A wani zamani nake? Shin kasancewata a wani ƙarnin na da tasiri kan rayuwata ta yau da kullum ko ƙa-ƙa?”

Tambayoyin sai su rikiɗe su zama wata mata, kyakkyawa mai cikar zati da kamala. Ba ta da ko da lulluɓi amma zatinta ya zame mata lulluɓi. A fuskarta akwai wani tabo baƙi mai kama da ɗigon tawada, tana murmushi kuma ta ɓata rai wasu lokutan, ta kalle ni sai kuma ta yi kamar ba ni. Da na yi ƙuri ina dubanta sai na lura da hannunta akwai zanen tambarin arewa a manne a saman tafukanta. Gefe guda kuma a rigarta — can samanta, kusa da wuyarta, ɗan kasa kaɗan — akwai zanen gidan da babu komai a ciki. A gefenta akwai littafan da babu koda ɗigon tawada ciki. Sannan akwai dokin da ba ta hawa sai dai kullum a yi ta mata ado. 

Sai kuma ta rikiɗe ta zama ni. Kamar ni kamar ba ni ba. Ga ni nan da littafai tuli ina ta nazarin su, ga maguna a gefe na manya-manya masu gashi mai laushi da daɗin taɓawa. Farare dukkaninsu. Ga moɗar shayi ina ta sha ina ta kamfata—na gama sanin tarihi—na kafa tarihi. Ina ta murna sai kuma na fara kuka. Kamar dai yadda akwai tarin alheri ga sani, haka ma akwai nakasu ga yawan sani: ga ni nan a wani tsibiri, a zagaye da ni Teku da Bishiyoyi. Sai hadari ya haɗe lokaci guda daga ko’ina. Ina jin ƙishi ina ta jiran ruwan domin na sha. Sai ɗigo ɗaya ya fito daga gajimaren, yai ta juyi har ya iso duniyar tamu har ya faɗa tekun. Da ina ta murna yanzu kuma na fara kuka. Shin ku faɗa min, na sani ne ko kuma ban sani ba? Saboda duk yadda kuka duba, dole ne na koka — ban ɗanɗana ɗigon ba, ba zan iya sha daga tekun ba. Yanzu dai neman ruwa ya kama ni— ko dai na je nemansa ko kuma na zauna na jiraye ruwan sama. 

Sannan akwai adadin kwanaki da shekaru da na ɗiba a duniya, da yadda ma na yi amfani da su. Guje-gujen da na yi da ma kura-kuran da na tafka. Kuma ban da-na-sanin kurakurai na ko kaɗan. Kallon su ma nake ina murmushi a raina. Ba wai saboda na amfana da su ba ne — e ƙila, tabbas ma na amfana da su — illa don kasancewar su kurakurai shi ya sa na ke murmusawa a gare su. Ni gani na nake a cikinsu; ni a mutum ba a halittar da na ƙera wa kaina ba. Ni a gangariyar mutum mai kuskure. Mutum ajizi. Shi ya sa na ke murmushi, don a kullum suna tuna mini da waye ni idan na zama mai mantuwa— saboda mantuwa halittace da aka yi ta don mu. 

Mantuwa na da tasiri ƙwarai a wannan bigire saboda ni dai ba komai nake iya tunawa ba. Misali, ba zan iya tuna ababen da suka faru da nake shekara 10-15 ba, sai dai ƴan kaɗan daga cikin abubuwan da suka wakana. Na san na yi rashin lafiya a waɗannan shekaru, sannan na nuna hazaƙa kwarai a makaranta. Sannan zan ɗan iya tuna abokaina da wasu abubuwan da suka faru da ni kaina. Waɗannan duk ba su kai kaso goma cikin ɗari daga ciki ba. Mantuwa na da daɗi. Har fuskoki ma ina mantasu, ina manta yadda duniyata ta kasance a baya, ina manta waɗanda suka munana min da ma waɗanda suka taimaka min na tsallaka titi. Waɗanda suka zage ni da ma waɗanda suka yabe ni. Tabbas mantuwa na da daɗi! 

Akwai kuma gulbin tunani da ke cigaba da cika kamar a tsakiyar damuna. Zan iya riskar komai a duniya ta hanyar tunani. Ina shagala ƙwarai a wannan yanayi, duk da yake dai, da tunani nake tunanin, amma hakan ba ya hana ni samun cikakkiyar annashuwa a yayin yinsa. Ina farin ciki ƙwarai a wannan dausayin, ina kasancewa tatil tamkar wanda ya kwana a buge tsabar farin ciki. Ko dai tunanin ne ke bugar da ni ko kuma kasancewar na san ina tunanin ne, ba na ce ba. Misali, zan iya tunanin cewa ni ina tunanin abu kaza da kaza sun faru a gare ni, yayin da nake a mace ko a raye. Tunanin ba sa damuwa da kasancewa ta a mace, su ko a jikinsu. Kawai za su cigaba da tafiya ne bisa tsarin da ruhina — ƙila — ya tsara musu. Hakan kuwa na burge ni matuƙa kuma ina samun biyan buƙata — duk da ba ni ba ne nake tsara su, zuwa suke. Biyan buƙatar kuwa da nake samu ba ya wuce kasancewar ina iya sanin abin da zai wakana da raina ko babu. Hakan na matuƙar ƙayatar da ni. Duk da yake, wasu lokutan, ina jan ragamar tunanin zuwa in da nake so su je — saboda zan iya hakan kuma ina da ikon yi hakan, tunda tunanina ne bana kowa ba! Ina matuƙar son wannan ɓarin na duniyar tunanina. Ban son me ya sa ba, amma ina jin, ƙila, saboda ni ne mai yinsu ba kowa ba. 

Hakazalika, duk a nan duniyar, na kan samu kaina a wani yanayin da ke sani tunano duk abubuwan da suka faru, da waɗanda za su faru, da waɗanda nake so su faru, da waɗanda nake fatan su faru, da waɗanda nake hanƙoron faruwar su, da waɗanda haka kurum suke faruwa. Iya wannan na iya kaini duk wani irin bene na farin ciki da ɗan adam zai iya kintatawa. Idan ma kintacen za ya kai can sama-saman-samaniya ne, to ni ma farin ciki na na wurin, tare da.... 

Ka da ku bi ta zancena, kawai ina labarta muku kaɗan ne daga cikin ababen da ke shigowa duniyata da zaran na ɗaga kayina ko ruhina na kalli sama. Da zaran na kaɗaitu, da zaran yanayin shiru ya riske ni. Shi ya sa nake son barci. Amma fa, hakan ba ya hana ni ƙin shiru, saboda a wasu lokutan — a gaskiya, lokuta masu yawa — nakan riski aminci a wannan yanayi. Shi ya sa nake son shiru. Kuma ina son barci. Kuma ma ina son tunani — saboda suma da hular shiru suke zuwa, matayensu kam da kalabinsa, aworworansa, mayafinsa, murmushinsa, kyawunsa. 

Kai ina son shiru! A halin yanzu ma a can wata ƙasa nake a duniyar tunanina, ina zaune a dandamalin rayuwa ina mai kallonta, a samana akwai bishiyar Ɓaure mai ganyayen koraye da cikar rassa. A gefena akwai moɗar shayi. A can gaba na kam akwai kyakkyawar budurwa mai cikar zati, ni kuwa sai kallonta nake: ina shan shayi, ina ta son shiruna!  

08/05/25

Sunayensu

Eh su, mai sunan su,
A haka aka haife su babu sunayensu?

Lokacin da kuke buƙatar kuriunsu,
Ku ne har mazaɓarsu dan ku tantancesu

Loton nan har hotunan su kuka maka,
A bango saboda kar ya wucesu.

Sai yau ɗin da ba ransu,
Saboda rashin ta ido kuka manta sunayensu?

Ina kuke lokacin da a ka kashe su,
Aka sare su sannan aka ƙona su?

Ina kuke lokacin da suke neman agaji,
Da bakunansu, babu mai kula su?

Ina kuke lokacin da aka ciri ɗaya daga kwata,

Aka wurga shi dan a ƙona su?

Ina kuke lokacin da fatar su yake zagwanyewa,
Ƙuna da raɗaɗin azaba na ta cin su?

Ina kuke lokacin da tsabar azaba,
Ta tayar da gaɓoɓin wasunsu?

Ina kuka ɓoye lokacin da aka fara bin,
Karnukan su da sara a na kashe su?

Ina kuka ɓoye lokacin da suke fitar da,
Hayaki daga bakunansu?

Na ce ku matsiyatan nan, marasa mutuncin nan,Masu ribatar nan, 
Ina kuke lokacin da suka rasa rayinsu?

Yau hawaye ke kwaranya a fuskata,
Zuciyata duk ta cika da raɗaɗi sanadinsu.

Akwai nauyi a ruhina a duk lokacin da na tuna da su,
Ji nake yi tamkar na ma san su.

Ban san sunayen su ba har yanzu ,
Saboda ƴaniskan sunƙi su duba su.

Na dai sanya masu suna,
Akwai Aminu akwai Ilyasu.

Da Ɗalhatu da Haruna,
Ƴan uwan juna na san su.

Ibrahima Halilu, kamili,
Ƙurani da Hadisai yana ta dakon su

Zubairu mai masoyiya zubaida,
Har yau ta kasa kallon bidiyon su.

A kullum hawaye ne ke kwaranya,
Idan har ta tuna da yadda aka ma su.

Sai ta ji kamar ma ana ƙona ta,
Idan ta tuna da soyayyarsu da Alkawarin su.

A zuciyarta wuta ke ta burtsatsowa,
Wutar bege da kewansu.

Shi kenan babu Zubairu,
Ya tafi kenan shi da ma sauransu. 

Na tuna da na cikin tayar nan,
Ɗan farin nan mai suna Harisu.

Na tuna yadda suka masa,
Yana ihu su kuwa suna dariyar su.

Ya na ta ajiyar zuciya,

Su kuwa suna ta muguntarsu.

A duk lokacin nan babu ɗaya daga cikin—
Su ƴan iskan nan da ya zo agajinsu.

Haka aka yi ta yi tsawon awanni,
Mutane fa a ƙasarsu.

Aka yi ta ƙona su ana daɓe su,
Da su da muradansu;

Abubuwan da suka so suyi,
Abubuwan ma da suke kan yi nasu.

Da masu ajiye kuɗi a cikin jaka,
Da masu ajiye shi a asusu.

Kudaɗen da za su saya wa,
Masoyansu balangu da kilishi da su.

Kayan sallah kuwa an tura kuɗi,
Yana nan yana jiransu.

Su zo su sanya sa,
Ashe babu damar ya gan su.

Iyayen da ke tagumi duk yamma,
Saboda kewar rashin ɗansu.

Ƴaƴayen da ke zaune a ƙofa,
Suna ta dakon dawawar ubansu.

Ashe ya tafi kenan,
Sai dai gawarsa za a kawo masu.

Ruhiƙa sun ƙunana,
Zuciyoyi ma da rauninsu.

A kullum da shi za su tashi,
Da safiya har zuwa barcin su.

Ƙunar rashi madauwamiya,
A kullum suna ta dakon su.

Ba fa ma rashin ba ne kaɗai,
Har da ma yadda aka zo gunsu —

Da labarin yadda,
aka daddatse jininsu.

Aka bige su, aka ƙona su,
Aka raunata su.

Akwai ƙunci da ɗacin,
Da ke daskare a wani saƙo nasu.

Haka za suyi ta dakon su,
Har ƙarshen rayuwarsu.

Mafarkai da burikan masoyansu,
Na can ƙuryar ruhikansu.

Soyayya da ƙunar rashin masoyansu,
Saboda tsabagen wauta ta mutanen ƙasarsu.

Wautar da ƴaniskan suke rurawa,
Domin biyan buƙata nasu.

Tashin tashina za ta cigaba da ɗorewa,
Har sai sun shiga taitaiyinsu.

Idan suka ƙi shiga ta lalama,
Ai sai a koya masu.

Ta hanyar fitar da su,
daga ɗakin da suke, su je can masu.

Mu koresu, 
Mu yi fatali da kayan su.

Mu ƙi yarda da duk batun su,
Ko ma wani abu da zai fito daga bakunansu.

Mu tsaya da kafar mu,
Wajen yin ball da su.

Tun da sun iya rura wutar kabilanci,
Mu Kore su, mu kakkaɓe tabarmarsu.

Mu faɗa masu ba su da matsuguni a nan,

Su tashi su yi tafiyar su.

Mu faɗa masu ƙasar ta mu,

Ba ta zamowa filin wasansu.

Da zasu dinga amfani damu,
Wajen biyan buƙatarsu.

Mu tuna masu da dubunnai,

Da aka salwantar da ransu.

Mu tuna masu da masoya biyun nan,
Da aka raba su har da soyayyarsu.

Mu tuna masu da hawayen mahaifiyar nan,
Da tagumin ƴaƴayansu.

Mu tuna masu da kwantacciyar ciwon nan,
Da ke binne a zuciyar ahalinsu.

Mu tuna masu da zaluncinsu,
Da ke rura wutar ƙiyayya duk domin su.

Mu tuna masu da soyayyar da ba a kai ga cimmawa ba,
Ƙaunar da aka rusa wa wasunsu.

Mu tuna masu da komai,
Komai har da furfurar wasunsu.

Kar mu bar su,
Kar mu sake su.

Idan suna guduwa,
Mu taɗe su, mu ingiza su!

Su rasa sukuni a yankin su,
Har sai sun tuna da sunayensu.

Kandalata

From Pinterest

Baza na yabe su ba,
Su waɗannan da suka sace mini kuriciyata.

Baza na je gun su ba,
Su dai masu sace mini dukiyata.

Baza na kula su ba,
Su waɗancan masu zaluntata.

Duk da hakan ba zai hana ni faɗa ba,
Kan yadda suke gudanar da ƙasata.

A yau babu walwala ta zahiri,
Ta tunanin ma babu ita.

Babu sukunin yin barci,
Babu sukunin yin mata.

Abinci ya wahala,
Magidanta sai dai su kwatanta.

Ga su can a ofis,
Suna can suna ribatata.

Suyi ado da ƙawa,
A ce ga Kapasiti suna bazata.

Ƙwalwar su a doɗe,
Ba Arabin, Bokon ma da ƙyar a ka sha ta.

Ba su san komai ba a harkar mulki 
sai dai nuna Bajinta—

Wajen zalunci kan marasa galihu,
Ga ƙasa nan sun ƙi su gyarata.

Komai na ƙasar ya lalace,
Mu kaɗai ya rage su lalata!

Mutum da rigar sa da a cike,
Yau shi ke yawo a cikinta.

A yau ƙiriniya babu ita,
Yara sun dena ta-ta-ta.

Daga sun taso,
Sai dai a jibga masu shirgi dan suje ƙolanta.

Makarantu sun rufeta,
Mallamai duk sun jigata.

Masana'antunmu ma na gida,
Duk an bi an gurgunta.

Dan talaka ba shi ba shinkafa,
Sai dai tsabar da zai iya kwatanta.

Iyaye sai zulumi,
Ƴaƴaye kuwa sai dai su ƙarata.

Dan Babu ma gonar,
Da za su je su nomata.

Idan sun tafi ma,
Babu tabbacin zasu iya komai ma a kanta—

Sai sun biya haraji,
Ko kuwa a ƙonata.

Ƴan bindiga daɗi,
Na cin kariyar su batare da sun babbakata.

Manyan mu na yawo,
Da tsaro domin su tsereta.

Fyaɗe, ƙwace, kisa,
Sun addabi ƙasata.

Har na tuna da wata yarinya,
A can saman tsauni, Kandalata.

Ta kan shigo cikin Gari duk sati 
domin ta sai da furarta.

Da shi ta ke ƙoƙarin,
Ciyar da ahalinta.

Bom ɗin wajen mauludi,
Ya kashe mahaifinta, ya raunata uwarta.

A kullum da ka kalleta,
Sai ka ji zuciyarka ta raunata.

Na tuna da yadda,
Su ƴan iskan suka ishe ta.

Suka kama uwarta,
Ita ma kandala suka kamota.

Suka afka mata—
A gaban uwarta.

Babu ƙwalla ko guda,
Idan ka kalli idaniyarta.

Akwai zulumi da tsana,
A can cikin zuciyarta—

Sun kwanta ruf,
Ita ma hakanta.

Kandalata dake zuwa gaɗa,
Ƴar yarinya ƙarama dake wasanta.

Yau babu ita,
Sai dai ƙoƙonta.

Ta shige cikinta,
Ta yi ruf, ta rufe abinta.

Kandalata da ke son ta zama likita,
Yau da wuya ma kaga fitarta.

Mahaifiyarta ma wacce ta ke gani,
Ta haɗiyi zuciya ta barta.

Yau ƙasar ta da ta ke kishi,
Ta yarda aka hainceta.

Babu wanda ya zo agajinta,
Babu ma mai kallon ta.

Ita kaɗanta,
ke ta dakon kayanta;

Ƙunar rai da,
Azabar zuciyarta.

Ta kan kalli rana,
Da yamma daga tagarta.

Ta kan kwatanta
rayuwarta da ranarta.

Sai dai ita ba ta zuwa ko'ina,
Daga ɗaki sai gadonta.

Ilimi babu shi,
Aikin ma ba ta.

Kandalata ba ta,
Ta ɓace ɓat a duniyarta.

Wannan yarinyar da na sani,
A kullum tana cikin murmushinta.

Yau a halin da take,
Babu ita babu murmushinta.

Ga su can a ofis,
Suna ta harkokinsu babu ita—

A zancen su, da kalaman bakinsu,
Ba sa ko furtata.

Al'ummarmu sun mance da ita,
Kowa ma yayi kamar babu ita.

Kandalata ta rufe ƙofar rayuwarta,
Ta tsani alummarta.

Wani lokacin har tsanar,
Na gangarowa ƙuncinta.

Ta hanyar hawaye,
Da ke zirya a saman fuskarta.

Ta kan tunano rayuwarta—
Ta baya da raunin zuciyarta.

Ta kan tuna da raɗadin da ke,
Binne a birnin zuciyarta—

A duk sakan da minti,
Dake motsi a rayuwarta.

O ni Kandalata!
Labarin ki akwai zafi ƙwarai na hankalta.

Ba ke kaɗai ba ce,
Akwai dubbunai waɗanda aka raunata.

A gaɓɓai, a zuciyoyi da ma ruhikansu,
Wasu ma duka a lokaci ɗaya kamar ke dai Kandalata.

Ki yafe Mani—
Ni ma na kuskaranta.

Na yi shiru kan ki,
Tamkar ba ke ba ce zuciyata.

Shi ya sa yau nai azamar,
Magana kan ki da fatan ki jiye ta.

A ce mutum da ƙasarsa da gidansa,
A samu mutanen da suka haketa?

Mutum da ƙasarsa,
Ba shi da ƴancin ya je gonarsa domin ya nometa?

Mutum ba zai iya shagali ba,
Sai a ce an kuskaranta?

Mutum ba zai iya tafiya cikin kwanciyar hankali ba
Ba tare da zulumi da tsoro sun shiga sun fita?

Mutum ba zai iya faɗar gaskiya ba,
Sai a turo masa da mahukunta?

Mahukuntan da ya kamata su kiyaye doka,
Sune a yau da su ake lalatata?

Sarakunan mu kamar ba su,
Masu maganar ma sun dainata.

A yau mu ne kuwa taron tsintsiya a barbaje,
Da alamar, da jam'iyar ma ya nuna ta.

Kan mu a rabe kullum da safe,

Sai magana ba ma ma kiran sunanta.

Wai yaushe ne za mu duba,

Sannan muyi nazari mu hankalta.

Makiyanmu mun sansu,
Ɓerayen ofis ake shelanta.

Su ne masu wawure asusu,
Su wawure komai har ma su ƙonata.

Su yi bidiri da ƴaƴayen su,
Mu kuwa muna azabta.

Su watsa mana ƴar tsaba,
Mu biye masu suyi ta ɓeranta.

Muna bin su da sowa,
Su kuwa suyi ta ƙara wa kansu wadata.

A yau babu asibiti mai inganci,
Masu ciki kullum na azabta.

Babu hanyar titi,
Akwai garuruwan da ba a iya ƙetarata.

Babu makarantu,
Ƴaƴayanmu turancin ma ba sa iya ta.

Rayuwar mu kullum cikin ƙunci da ƙaskanci,
Saboda ƴaniska ƙalilan da ke ribata.

Mutane mu hankalta,
Ku tuna fa da Kandalata!

03/05/25